مراحل رشد روانی – جنسی فروید

در نظریه روان­تحلیل‏گری، منظور از مراحل، مراحل لیبیدویی است: یعنی با جابه جا شدن لیبیدو یا انرژی غرایز زندگی از یک ناحیه شهوت‏زا به ناحیه دیگر، مراحل تغییر می‏کند. با گذار از مرحله قبلی به مرحله بعدی، مرحله پیشین محو نمی‏گردد، تا مدت‏ها به حیات خود در کنار مراحل جدید ادامه می‏دهد.

مراحل به دو دسته پیش­تناسلی و تناسلی تقسیم می‏شود: مراحل پیش­تناسلی که عبارتند از مراحل دهانی، معقدی و آلتی (احلیلی)، مراحلی هستند که قبل از سازمان یافتن عقده ادیپ به وجود می‏ آیند. در مراحل تناسلی یعنی ادیپی، نهفتگی و بلوغ، زندگی روانی با روی آوردن به اشیاء یا موضوع‏های بیرونی شکل می‏گیرد و از هم جنس‏خواهی به طرف ناهمجنس‏خواهی تحول می‏یابد.

الف) مرحله پیش‏ تناسلی

1- مرحله اول: مرحله دهانی (از تولد تا یک سالگی) Oral stage

این مرحله از فعالیت زیستی نوباوگان پدیدار می‏شود. در این مرحله رابطه کودک با دنیای خارج، از راه دهان است. این ارتباط برای او ایجاد ایمنی می‏کند. مشخصه این مرحله یک دوگانگی عاطفی است که بین عشق و نفرت نوسان دارد. تثبیت در این مرحله (که ناشی از برآورده نشدن نیازهای مرحله و یا مراقبت بسیار ارضا کننده است) باعث بوجود آمدن عاداتی مانند شصت مکیدن، ناخن جویدن، پرخوری و سیگار کشیدن خواهد شد.

این مرحله بنا بر کوشش‏های آبراهام به دو مرحله زیر تقسیم می‏شود:

- زیر مرحله وابستگی لمسی: این زیرمرحله دهانی زودرس یا مکیدن نیز نامیده می‏شود، از بدو تولد تا 6 ماهگی در جریان است. کودک طی آن بیشتر تابع واقعیات لمسی است یعنی تابع آن چیزهایی است که وارد دهانش می‏شود یا از این راه حس می‏کند. به این ترتیب رابطه با مادر به معنای خوردن و خورده شدن است.

- زیر مرحله بصری: که زیرمرحله گاز گرفتن یا دهانی آزارگرانه نیز نامیده می‏شود، از 6 ماهگی تا یک سالگی است. کودک مادر خود را کم کم می‏شناسد و یک نوع وابستگی دیداری بوجود می‏آید. بدین ترتیب مادر هرجا برود کودک او را با نگاه دنبال می‏کند. از سویی دیگر یک وابستگی عاطفی پایدار بین مادر و کودک برقرار می‏شود که جدا شدن مادر از کودک را مخاطره‏آمیز می‏سازد. در این زمان اگر کودک بیش از 3 ماه از مادر جدا باشد، یک سلسله واکنش‏های واپس روی بازگشت پذیر در او پدیدار می‏شود. یعنی تحول حاصل شده، بازگشت می‏کند و اگر این جدایی شش ماه یا بیشتر باشد، واپس­روی‏ها شکل بازگشت ناپذیر به خود می‏گیرد و ترمیم و جبران آن بسیار مشکل است.

از نظر فروید، از شیر گرفتن در پایان این زیرمرحله به منزله یک آسیب یا تهاجم به کودک است و در همه حال قطع شیر نقطه پایانی روابط نخستین است و آثاری دائم برجای می‏گذارد. افرادی که این مرحله را بسیار ارضاء کننده می‏بینند و از این رو در آن تثبیت می‏شوند، صفات منش دهانی را پرورش می‏دهند که عبارتند از: ویژگی‏های بادوام واکنش کردن به شیوه‏های وابسته بچه­گانه. آنها مانند کودکان به جای دادن، مستعد گرفتن هستند. از طرف دیگر، آنهایی که در مرحله دهانی دچار تعارض شدید می‏شوند، ممکن است در تمام عمر نتوانند به ویژه برای برآوردن نیازشان به دیگران اعتماد کنند.

2- مرحله دوم: مرحله مقعدی (از یک تا دو سالگی) anal stage

این مرحله مرحله مقعدی آزارگری نامیده می‏شود. در این مرحله، ناحیه مقعد یا تمام گستره مخاط گوراشی سرچشمه لیبدویی یا کشاننده‏ایی به حساب می‏آیند. این مرحله به دو مرحله زیر تقسیم می‏ِشود: - مرحله فعل پذیری (یا مقعدی آزارگر طرد کننده) شش ماه سوم زندگی را شامل می‏شود. کودک هر چه بیشتر متوجه جنبه حسی مقعد و مخاط آن است. لذتی که حاصل می‏ِشود وابسته به تخلیه است. خود شهوتگرایی در این زیر مرحله، ابعاد آزارگرانه به خود می‏گیرد، بدین معنا که بیرون راندن نابهنگام اشیاء ویران شده (دفع در مکان‏های نامناسب)، ارزش یک مبارزه طلبی با بزرگسالان را پیدا می‏کند.

- زیرا مرحله فعالیت (یا مقعدی آزارپذیر نگهدارنده) شش ماه چهارم زندگی کودک را در بر می‏گیرد. در این زیر مرحله لذت اصلی متوجه نگهداری مدفوع است. کودک به این نتیجه رسیده است که نگهداری مانند بیرون راندن می‏تواند موجبات تحریک شدید مخاط مقعدی را ایجاد کند. عامل دیگر تعیین‏کننده این لذت، اهمیتی است که بزرگسالان به دفع کودک می‏دهند. چون دیگران این تولیدات را با ارزش می‏پندارند و در این صورت کودک ترجیح می‏دهد که به جای دادن به دیگران برای خود نگهدارد. نگهداری آن به معنای یک رفتار خصومت‏آمیز نسبت به والدینی است که درباره آن تشویش خاطر دارند.

تثبیت در این مرحله می‏تواند موجب صفات منش معقدی مانند: منظم بودن، خست و لجاجت شود.

3- مرحله سوم: مرحله آلتی (تقریباً سه سالگی) Philic stage

مرحله آلتی با مراحل قبل از آن در یک جنبه مهم فرق دارد. در مرحله دهانی، لیبیدو به فرایند زیستی، یعنی تغذیه وابسته است.

در مرحله مقعدی، بار دیگر لیبیدو به فرایندهای زیستی، یعنی اجابت مزاج و ادرار وابسته است. اما لذات آلتی خودانگیخته بوده و از کنجکاوی ناشی می­شوند. این مرحله آخرین مرحله پیش­تناسلی است و یکی از مهم‏ترین مراحل رشد در دیدگاه فروید محسوب می‏ِشود، زیرا در این مرحله، عقده ادیپ (تعارض ادیپ)، یعنی عشق و تمایل جنسی کودک به والد غیرهمجنس و تنفر از والد همجنس شکل می‏گیرد. این مرحله که متمرکز بر فقدان یا حضور احلیل است تقریباً به سومین سال زندگی پوشش می‏دهد و به یک معنا مرحله اثبات خود نیز هست. سرچشمه فعالیت کشاننده‏ای در این مرحله مجرای ادرار است. واکنش عاطفی بزرگ این مرحله، اضطرابی است که در دختران به علت مشاهده فقدان احلیل (آلت) و تصور ناقص ماندن عضو تناسلی او به وجود می‏آید و در پسر نیز ترس خیالی از دست دادن این عضو به وجود می‏آید که مبنای تشکیل عقده اختگی است.

ب- مراحل تناسلی

4- مرحله چهارم: مرحله ادیپی (تقریباً بین 4 تا 7 سالگی) Oedipus stage

در این مرحله، تظاهرات‏ کشاننده‏ای جلوه‏گر می‏شود و پسر را متوجه مادر و دختر را متوجه پدر می‏کند. اساس «عقده ادیپ» ابراز تنفر و رقابت با والدین همجنس و ابراز تمایل به والد جنس مخالف است. این عقده در مورد دختران «عقده الکترا» نامیده می‏شود. عقده ادیپ نقش مهمی در تشکیل فرامن دارد. فرامن در واقع وارث ادیپ است و براساس همانندسازی با والدین بنا می‏گردد. این همانند‏سازی (همانندسازی پسر با پدر و دختر با مادر) به مزله ایجاد توانمندی یا تمایل ایفای نقش در مقابل جنس مخالف است.

در پسر اضطراب اختگی نقطه پایان نسبتاً خشنی بر مسأله ادیپی است. زیرا باید بر اثر تهدید اختگی از مادر چشم‏پوشی کند. اما در دختر، اضطراب اختگی آغازگر مسأله ادیپی است. مسأله­ای که انحلال آن در وی با کندی بیشتری صورت می‏گیرد و چند سال طول می‏کشد.

5- مرحله پنجم: مرحله نهفتگی و رکود (از هفت سالگی تا بلوغ)  Latency stage

در این مرحله کودک با بکارگیری دفاع‏های نیرومند بر غلبه احساس‏های ادیپی وارد مرحله نهفتگی یا کمون می‏شود.

تمایلات جنسی سرکوب می‏شوند، یعنی از هوشیاری رانده می‏شود. این کاهش میل جنسی، شروع دوره نهفتگی را نشان می‏دهد. در طول این دوره کودک نسبتاً غیرجنسی است، و بر تسلط یافتن بر مهارت‏های اجتماعی و شناختی توجه دارد.

این مرحله به عنوان یک مرحله غیرتعارضی شناخته شده و مرحله‏ای نسبتاً آرام است، لیکن تعارض‏های مرحله قبلی به طور جزئی پا برجا می‏ماند. آنچه اهمیت دارد وسواسی شدن نسبی شخصیت است که پیامد ترکیب و پذیرش نظم و انظباط و اطاعت از قواعد و دستورات می‏باشد.

انرژی روانی در راه بیدار ساختن رغبت‏های فکری و گسترش خلاقیت صرف می‏شود. قسمتی از انرژی صرف یادزدودگی تمایلات مبتنی بر رابطه مثلثی می‏شود و به منزله جنسیت‏زدایی و والایی‏گرایی شکل‏گیری واکنشی است و بخشی از انرژی روانی به تقویت فرامن، اختصاص می‏یابد.

6- مرحله ششم: مرحله تناسلی (بلوغ و نوجوانی) genital stage

همزمان با بلوغ جنسی، تکانه‏های جنسی مرحله آلتی دوباره ظاهر می‏شود و این زمانی ست که دستگاه تناسلی آماده بهره‏برداری ست. نوجوانان با یک تغییر بدنی بزرگ و ناگهانی در قالب یک بحران که به آرامش ظاهری دوره نهفتگی پایان می‏دهد، روبه‏رو می‏شود. این بحران خود دوستدارانه و همراه با اضطراب‏های شدید است. در این مرحله، دیر یا زود تمایلات جنسی افزایش می‏یابد و با گذر از حد خود ارضاگری در راه انتخاب یک موضوع جنسی قدم ‏می‏گذارد و خود را در دیگری جستجو می‏کند. این از سرگیری جریان عقده ادیپ (تجدد طبع) با جانشین‏های آرمانی شده والدین تحقق می‏پذیرد. نیروهای فرد از حالت خودشیفتگی به طرف سایر عوامل تغییر جهت می‏دهد. در واقع این دوره آخرین فرصت فرد برای ترسیم شکست‏های دوره ادیپی است.

تناسلی بودن کامل شامل توانایی عشق ورزیدن و کار کردن است، دو قابلیتی که فروید تصور می‏کرد اهمیت بسیار زیادی برای بالیدگی دارند. روانکاوان برای نشان دادن انتقال انرژی‏های لیبیدویی از کامروایی‏های نسبتاً خودشیفته‏وار به کامروایی‏هایی نظیر عشق و کار که دیگران را خشنود می‏کنند و بسیار اجتماعی هستند، اصطلاح والایش را به کار می‏برند.