تعریف رشد

تعریف رشد

رشد یعنی تغییراتی که به طور مستمر در طول زندگی ارگانیسم (از لحظه انعقاد نطفه تا لحظه‏ی مرگ) بوجود می‏آید. رشد از فرایندهایی عبور می‏کند که در ارگانیسم برنامه‏ریزی شده است و تعامل‏‏هایی را پشت سر می‏گذارد که بین ارگانیسم‏ و محیط بوجود می‏آید.

تعریف روانشناسی رشد

روانشناسی رشد علمی است که جریان تحولات و تغییرات جسمی، ذهنی، عاطفی و عملکرد اجتماعی فرد را در طول زندگی- از لحظه انعقاد نطفه تا هنگام مرگ- مطالعه می‏کند و هدف آن مطالعه چگونگی تغییر اشخاص و ثبات برخی ویژگی‏های آن‏هاست.

موضوعات اساسی رشد

1- رشد دارای الگوهایی معین و قابل‏پیش‏بینی است:

الف) ‏الگوی سری- پایی: یعنی ابتدا قسمت سر و سپس تنه و پاها رشد می‏کند.

ب) الگوی مرکزی- پیرامونی: ابتدا اعضاء داخلی و سپس اعضای پیرامونی رشد می‏کنند.

ج) الگوی عام به خاص: کودک در ابتدا با تمام بدن خود به محرک‏ها واکنش نشان می‏دهد (الگوی عام)

اما به تدریج در اثر رسش و یادگیری به صورت تخصصی از اعضای بدن خود استفاده می‏کند.

2- طبیعت مهم‏تر است یا تربیت؟

طبیعت، موهبت زیستی فطری است. یعنی اطلاعات ارثی‏ای که در لحظه لقاح از والدینمان می‏گیریم که به بدن علامت می‏دهد همه‏ی ویژگی‏ها و مهارت‏های ما را پرورش می‏دهد و بر آن‏ها تاثیر بگذارد.

تربیت، شامل نیروهای پیچیده دنیای مادی و اجتماعی است که ساختار زیستی و تجربیات روانی ما را قبل و بعد از تولد تحت تاثیر قرار می‏دهد.

3- رشد پیوسته است یا ناپیوسته؟

دیدگاه پیوستگی معتقد است نوباوگان و کودکان، خیلی شبیه به بزرگسالان به دنیا پاسخ می‏دهند و فرق بین بالغ یا نابالغ صرفاً در مقدار یا پیچیدگی رفتار است.

تغییرات پیوسته فرایندی است شامل افزودن تدریجی به مهارت‏های یکسانی که از همان آغاز وجود داشته‏اند.

دیدگاه ناپیوستگی معتقد است که نوباوگان و کودکان، به شیوه‏ی منحصر به فردی،‏ فکر، احساس و رفتار می‏کنند.

نظریه‏ هایی که دیدگاه ناپیوسته را قبول دارند، مفهوم مرحله را شامل می‏شوند.

 lمراحل عبارتند از تغییرات کیفی در تفکر، احساس و رفتار کردن که مقطع زمانی بخصوصی از رشد را مشخص می‏کنند.

4- رشد به صورت مادام‏العمر اتفاق می‏افتد:

بنابر دیدگاه عمر، هیچ دوره سنی از نظر تاثیر آن بر روند زندگی، برتر نیست. درعوض این رویدادها می‏توانند تاثیر برابر بر مسیر تغییر آینده داشته باشند.

5- رشد به صورت چندبعدی و چندوجهی می‏باشد:

چندبعدی یعنی آمیزه‏ای از نیروهای زیستی، روانی- اجتماعی بر چالش‏ها و سازگاری‏های رشد تاثیر می‏گذارند.

رشد به دو صورت چندجهتی است اولاً رشد به بهبود عملکرد محدود نمی‏شود. درعوض، رشد در تمام دوره‏ها به صورت پیشرفت و افول جلوه‏گر می‏شود. ثانیاً تغییر علاوه بر اینکه در طول زمان چندوجهی است، در یک زمینه واحد رشد هم چندوجهی است.

6- رشد به صورت چند موقعیتی تحقق می‏یابد:

الف) تاثیرات مربوط به سن: رویدادهایی که قویاً به سن مربوط هستند و از این‏رو می‏توان پیش‏بینی کرد چه موقعی روی می‏دهند و چه مدت ادامه می‏یابند مثل اینکه افراد در سنین 14-12 سالگی به بلوغ جنسی می‏رسند.

ب) تاثیرات مربوط به تاریخ: رشد عمیقاً تحت تاثیر نیروهایی قرار دارد که منحصر به دوره‏ی تاریخی خاصی هستند مثل جنگ‏ها. این رویدادها توضیح می‏دهند که چرا افرادی که در زمان یکسانی متولد می‏شوند- که همدوره (cohort) نامیده می‏شوند- در ویژگی‏هایی شباهت دارند که آن‏ها را از کسانی که در مواقع دیگر متولد شده‏اند، متمایز می‏کند.

ج) تاثیرات غیرهنجاری: رویدادهای غیرعادی هستند که فقط برای یک یا تعداد کمی از افراد اتفاق می‏افتد و از جدول زمانی قابل پیش‏بینی پیروی نمی‏کنند. این رویدادها به چند وجهی بودن رشد کمک می‏کنند. مثل مبتلا شدن به یک بیماری خاص.

زمینه‏ های اصلی رشد

1- رشد جسمی:

 به تغییراتی که در بدن بوجود می‌آید، مربوط می‏شود مانند تغییر در وزن، قد، و تغییر در دستگاه‌‏ها و اعضا. همچنین تغییر در ساخت‏های استخوانی، ماهیچه‏ای و عصبی، همراه با مهارت‏های حرکتی.

2- رشد شناختی:

 به تغییراتی که در حوزه‏ی فعالیت ذهنی روی می‏دهد مربوط می‏شود، که شامل احساس، ادراک، حافظه، تفکر، استدلال و زبان می‏باشد. مثلاً در دوره‏ی نوجوانی می‏توانیم موقعیت‏های فرضی در نظر بگیریم و برای یک مسئله معین، به طور ذهنی، چندین راه حل پیدا کنیم.

3- رشد روانی ـ اجتماعی:

 که شامل دگرگونی‏های مربوط به شخصیت، هیجان‏ها و روابط با دیگران می­شود. تغییراتی که در ارتباط با اعضای خانواده در خانه‏، دوستان در مدرسه و... در ما ایجاد می‏شود.

سه فرایند مهم رشد

1-  بزرگ شدن یا رشد جسمی:

یکی از ویژگی‏های بسیار آشکار آغاز رشد، افزایش قد و وزن است که رشد جسمی نامیده می‏شود. رشد به فرایندهای فیزیولوژیک و متابولیک وابسته است. در انسان، رشد جسمی، به هنگام بلوغ جنسی به بالاترین حد خود می‏رسد.

2- پختگی یا رسش:

پختگی به تحقق کم و بیش خودکار توانایی بالقوه زیستی‏، طبق یک نظم تعیین شده و برگشت‏ناپذیر، وابسته است. رشد جسمی و پختگی هر دو تغییرات زیستی به همراه می‏آورند. رشد جسمی از افزایش سلول‏ها و بافت‏های ارگانیسم بوجود می‏آید، در حالی که پختگی به رشد اندام‏ها و اعضای ارگانیسم، تا زمانی که توانایی‏های عملکرد مطلوب خود را، براساس مرحله‏ی رشد آن‏ها، بدست آورند، وابسته است.

3- سازگار شدن یا یادگیری:

 یادگیری یعنی تغییرات کم‏و‏بیش دائمی رفتار که بر اثر تجربه بوجود می‏آید. یادگیری در تمام طول زندگی حاصل می‏شود. در خانواده‏، مدرسه و...

— پختگی به تجربه‌‏ها یا شکل‏گیری خاصی نیاز ندارد، اما یادگیری به رشد جسمی و پختگی وابسته است.